TrosKompas

GARY.jpg

Tinker tailor soldier spy (2011)

Begin jaren 70 is de koude oorlog op zijn vriespunt, en blijkt de Britse geheime dienst een groot probleem te hebben: er is een Russische informant in hun midden. Gepensioneerd spion George Smiley moet op zoek naar de mol.

Nadat een missie in het Oostblok vreselijk is misgelopen, is het duidelijk dat iemand van de Engelse inlichtingendienst informatie lekt aan de Russen. Ex-spion George Smiley (Gary Oldman) wordt door de regering op de zaak gezet. Samen met zijn rechterhand Peter Guillam (Benedict Cumberbatch) gaat Smiley in het diepste geheim op onderzoek uit. De verdachten geeft hij een bijnaam. Onder hen zijn het nieuwe hoofd van de geheime dienst Percy Alleline (Toby Jones) oftewel Tinker, de charismatische buitenlandspecialist Bill Haydon (Colin Firth) beter bekend als Tailor, en de ondoorgrondelijke Roy Bland (Ciaran Hinds), hier aangeduid als Soldier. Naarmate Smiley dieper in de affaire duikt, komt hij terecht in een web van intriges en samenzweringen.

Geen James Bond
‘Tinker tailer soldier spy’ is een spionagefilm die zich afspeelt begin jaren 70. Alle beelden die nu voor je geestesoog verschijnen, kan je gelijk weer vergeten. Hier geen James Bond-achtige personages. Geen uitbundige periodekleding en muziek. Geen spectaculaire achtervolgingen en schietpartijen. Geen gadgets en femme fatales. Wie over de eerste teleurstelling heen is beseft al snel dat ‘Tinker…’ waarschijnlijk een erg accuraat beeld van het spionnenleven destijds laat zien. Het is een grijze muizen-brigade, waarvan het merendeel een 9 tot 5 baan heeft, en wiens werk vooral bestaat uit stapels formulieren doorploegen.

Geen houvast
De saaiste, grijzigste muis is George Smiley. Als hij in een lege kamer staat zie je Smiley nog niet, zo onopvallend is hij. Een onwaarschijnlijke hoofdpersoon, maar de Zweedse regisseur Tomas Alfredson doet met Smiley wat hij met de hele film doet: alle verwachtingen overboord gooien, en een gedurfde draai aan het genre geven. Precies zoals Alfredson deed met zijn doorbraakfilm ‘Let the right one in’ (de vampierfilm die drama werd als je horror verwachtte, en andersom). Hij ontwijkt de geëikte spanningsbogen. Hierdoor raak je als kijker in de war. Je hebt geen houvast over hoe het verhaal zal lopen, omdat alle voorspelbare clichés en personages er niet zijn als leidraad. Je kan als kijker niks anders doen dan de film te ondergaan. En dan het mooie in het onverwachte zien.

Nonchalant
De openingsscène volgt een ontmoeting tussen een Britse geheim agent en een overloper in Hongarije. Het loopt uit de hand, en er vallen doden. Maar het geheel is zo nonchalant gefilmd, zonder spannende muziek die ons het teken geeft om even goed op te letten, dat de scène voorbij is voordat je er erg in hebt. Maar het bijzondere is dat die scene wél in je hoofd blijft zitten, juist omdat hij zo anders is. Zelfde met George Smiley. Hij mag dan een weinig aantrekkelijke look hebben met zijn grijze haar, buikje en jampotglazen, maar het zit bij hem allemaal in de ogen en kleine gebaartjes. En als je dat eenmaal ziet, blijf je gehypnotiseerd naar hem kijken.

Gary Oldman
Het helpt natuurlijk ook dat Gary Oldman hem speelt. De acteur maakte de afgelopen dertig jaar naam met het spelen van bad guys in bijrollen, en stort zich nu helemaal op deze good guy in de hoofdrol. Onderkoeld, messcherp, en altijd stoïcijns. Of zien we daar toch een zweem van een boosaardige glimlach? En een fractie van een spottende blik in zijn ogen? Je voelt dat Smiley een vat met emoties is, maar dat hij door zijn werk het deksel op dat vat moet houden. Doordat Smiley de kijker niet murw beukt met zijn gevoelens, draaien de rollen om. Wij als kijker projecteren onze gevoelens op hem, en menen door blikken en gebaren te weten wat hij denkt.

Messcherp
‘Tinker…’ dwingt ons tot actie. Het is geen film waarbij je rustig onderuit kan hangen. Je moet constant opletten; de film is karig met zijn aanwijzingen, en belangrijke ontwikkelingen vallen nauwelijks op omdat ze niet worden aangezet. Een voice-over die het allemaal nog even handig samenvat is niet aanwezig. Actie en antwoorden komen in de vorm van blikken, kleine knikjes en een onopvallend gebaar. Je moet dus net zo messcherp denken als Smiley.

John le Carré
Iedereen speelt goed, maar sommige personages, zoals verdachte Roy –Soldier- Bland (Ciarán Hinds) krijgen te weinig schermtijd om goed uit de verf te komen. Hier wreekt zich de enorme hoeveelheid aan informatie die in het gelijknamige John Le Carré boek stond, en die wel aan bod kwam in de klassieke miniserie uit 1979, met Alec Guinness in de hoofdrol. De film duurt dik twee uur, maar er had nog wel een half uur bij gemogen. Als kijker word je namelijk zelf een spion: je wilt alle verdachten goed leren kennen, om je eigen theorieën er op los te laten. ‘Tinker tailor soldier spy’ is een film die veel denkwerk vraagt van de kijker, maar die hierdoor wel voor een erg bevredigende ervaring zorgt.